دستورات پایه Git

حالا که Git نصب و پیکربندی شده، اولین repository را می‌سازیم و چرخه کاری روزمره را تمرین می‌کنیم: init، add، commit، status، log و diff.

git init – ساخت Repository

mkdir hello-git
cd hello-git

git init
# Initialized empty Git repository in /home/user/hello-git/.git/

# تأیید
ls -la
# .  ..  .git/

git status
# On branch main
# No commits yet
# nothing to commit (create/copy files and use "git add" to track)

چه اتفاقی افتاد؟

Git پوشه‌ای به نام .git ساخت که شامل تمام metadata و تاریخچه پروژه است. این پوشه مخفی است (با . شروع می‌شود).

git status – بررسی وضعیت

git status پرکاربردترین دستور Git است. به شما می‌گوید الان در چه وضعیتی هستید:

# یک فایل بسازید
echo "Hello Git" > README.md

git status
# On branch main
# 
# No commits yet
# 
# Untracked files:
#   (use "git add <file>..." to include in what will be committed)
#         README.md
# 
# nothing added to commit but untracked files present

وضعیت‌های ممکن یک فایل

┌───────────┐  add file ┌───────────┐  edit file ┌───────────┐
│ Untracked │ ────────→ │  Staged   │ ─────────→ │ Modified  │
└───────────┘           └─────┬─────┘            └─────┬─────┘
                              │ commit                  │ add
                              ▼                          │
                        ┌──────────┐                     │
                        │Committed │ ←───────────────────┘
                        └──────────┘

git status -s (خلاصه)

git status -s        # یا --short

# ?? new-file.txt          ← Untracked
# A  added.txt             ← Staged، new
# M  modified.txt          ← Modified بعد از add (یعنی add شده اما باز هم تغییر کرده)
#  M edited.txt            ← Modified نه staged
# MM both.txt              ← هم staged هم تغییر بعد از add
# D  deleted.txt           ← Deleted

git add – افزودن به Staging

قبل از commit، باید بگوییم کدام فایل‌ها در commit بعدی باشند:

# یک فایل خاص
git add README.md

# چند فایل
git add file1.txt file2.txt

# یک پوشه کامل (هر چی داخلش هست)
git add docs/

# همه فایل‌های جدید و modified در پوشه فعلی و زیرپوشه‌ها
git add .

# همه فایل‌های جدید و modified در کل پروژه
git add -A
git add --all

# فقط فایل‌هایی که قبلاً tracked هستند
git add -u
git add --update

# با glob pattern
git add "*.py"
git add "src/**/*.js"

# add همراه با مرور تغییرات (interactive)
git add -p file.txt

git add -p – مرور تغییرات

قابلیت بسیار قدرتمند که اجازه می‌دهد قسمتی از تغییرات یک فایل را add کنید:

git add -p script.py

# Git هر hunk (قسمت تغییر) را نشان می‌دهد و می‌پرسد:
# Stage this hunk [y,n,q,a,d,s,e,?]?
# y = yes
# n = no
# s = split (تقسیم به hunk‌های کوچک‌تر)
# e = edit (ویرایش دستی)

git commit – ثبت در تاریخچه

# commit با پیام مستقیم
git commit -m "Initial commit"

# پیام چند خطی
git commit -m "Add user authentication" -m "Implements login, logout, and password reset using bcrypt for hashing."

# باز کردن editor برای پیام
git commit

# commit همه tracked فایل‌های modified بدون نیاز به add (untracked را add نمی‌کند)
git commit -a -m "Update docs"

# تصحیح آخرین commit (اضافه کردن فایل فراموش‌شده یا تغییر پیام)
git add forgotten-file.txt
git commit --amend --no-edit                      # بدون تغییر پیام
git commit --amend -m "New message"               # با پیام جدید

پیام‌های commit خوب

قاعده‌های پذیرفته‌شده:

• خط اول: کوتاه (≤۵۰ کاراکتر)، فعل امری
• خط دوم: خالی
• خط‌های بعدی: توضیح بیشتر (۷۲ کاراکتر در هر خط)
• چرا تغییر کردیم، نه چه تغییری دادیم

Add user authentication system

Implement login, logout and password reset using bcrypt
for password hashing. JWT tokens are used for sessions
with 24-hour expiry.

Refs: #42

Conventional Commits

یک استاندارد محبوب برای پیام‌ها:

<type>(<scope>): <subject>

[body]

[footer]

type‌های رایج:

• feat: قابلیت جدید
• fix: رفع باگ
• docs: تغییر مستندات
• style: فرمت کد، بدون تغییر منطق
• refactor: بازنویسی بدون تغییر رفتار
• test: افزودن تست
• chore: کارهای maintenance
• perf: بهبود performance

feat(auth): add JWT-based authentication
fix(api): correct null check in user endpoint
docs(readme): update installation steps
refactor(db): migrate from MySQL to PostgreSQL
chore(deps): bump Django to 5.0
perf(query): add index on orders.user_id

git log – مشاهده تاریخچه

git log

# commit a3f4b2c1...  (HEAD -> main)
# Author: Mohammad Ali <you@example.com>
# Date:   Fri May 1 10:30:45 2026 +0330
# 
#     Add user authentication

# آخرین N commit
git log -5
git log -n 10

# خلاصه یک‌خطی
git log --oneline
# a3f4b2c (HEAD -> main) Add user authentication
# b2c3d4e Initial commit

# با graph (نمایش branch‌ها)
git log --oneline --graph --all --decorate

# فایل‌های تغییریافته
git log --stat

# تغییرات کامل
git log -p

# جستجو در پیام
git log --grep="bug fix"

# فقط commit‌های یک نویسنده
git log --author="Mohammad"

# بازه زمانی
git log --since="2 weeks ago"
git log --until="2026-01-01"
git log --since="2026-01-01" --until="2026-02-01"

# commit‌هایی که فایل خاص را تغییر دادند
git log --follow -- path/to/file.py

# فرمت سفارشی
git log --pretty=format:"%h - %an, %ar : %s"
# a3f4b2c - Mohammad Ali, 2 hours ago : Add user authentication

placeholder‌های فرمت

Alias مفید برای log

git config --global alias.lg "log --oneline --graph --all --decorate"

# حالا
git lg

git diff – مقایسه تغییرات

# تغییرات بین Working Directory و Staging
git diff

# تغییرات بین Staging و آخرین commit
git diff --staged
git diff --cached         # معادل

# تغییرات بین Working Directory و آخرین commit
git diff HEAD

# مقایسه دو commit
git diff a3f4b2c b2c3d4e

# مقایسه دو branch
git diff main feature-x

# تغییرات یک فایل خاص
git diff README.md

# فقط نام فایل‌های تغییریافته
git diff --name-only

# آمار تغییرات
git diff --stat

خواندن خروجی diff

diff --git a/script.py b/script.py
index 4a1b2c3..5d6e7f8 100644
--- a/script.py
+++ b/script.py
@@ -10,7 +10,7 @@ def calculate(x, y):
     a = x + y
     b = x - y
-    return a * b
+    return a * b if a > 0 else 0
     
 def helper():

• خطوط با -: حذف شده
• خطوط با +: اضافه شده
• @@ -10,7 +10,7 @@: مکان تغییر (شروع از خط ۱۰)

.gitignore – چه فایل‌هایی نادیده گرفته شوند

اکثر پروژه‌ها فایل‌هایی دارند که نباید در Git باشند:

• وابستگی‌های نصب‌شده (node_modules، venv)
• فایل‌های کامپایل (.pyc، .class، dist/)
• تنظیمات IDE (.vscode/، .idea/)
• secrets (.env)
• لاگ‌ها (*.log)
• فایل‌های OS (.DS_Store، Thumbs.db)

# .gitignore برای پروژه Python/Django
*.pyc
__pycache__/
*.egg-info/
dist/
build/

# Virtual env
venv/
env/
.venv/

# Django
db.sqlite3
media/
staticfiles/

# IDE
.vscode/
.idea/
*.swp

# OS
.DS_Store
Thumbs.db

# Secrets
.env
.env.local
*.pem

# Logs
*.log
logs/

الگوهای .gitignore

# کامنت
*.log              # هر فایل با پسوند log
build/             # پوشه build (هر کجا)
/build/            # پوشه build فقط در root
docs/*.txt         # فایل‌های txt در docs (نه زیرپوشه‌ها)
docs/**/*.txt      # فایل‌های txt در docs و همه زیرپوشه‌ها
!important.log     # exception - این یکی track شود

الگوهای آماده

سایت gitignore.io برای هر زبان/فریمورک .gitignore آماده می‌دهد:

curl -L "https://www.toptal.com/developers/gitignore/api/python,django,vscode" 
    -o .gitignore

وقتی فایلی track شده اما الان می‌خواهید ignore شود

# حذف از Git بدون حذف از دیسک
git rm --cached file.txt

# برای پوشه
git rm --cached -r node_modules/

# سپس .gitignore را آپدیت کنید
echo "node_modules/" >> .gitignore
git add .gitignore
git commit -m "Add node_modules to gitignore"

git rm و git mv

# حذف فایل از Git و دیسک
git rm file.txt
git commit -m "Remove file.txt"

# حذف فقط از Git (نگه‌داشتن روی دیسک)
git rm --cached file.txt

# تغییر نام (rename)
git mv old-name.txt new-name.txt
# معادل:
mv old-name.txt new-name.txt
git rm old-name.txt
git add new-name.txt

git show – مشاهده یک commit

# نمایش آخرین commit
git show

# نمایش یک commit خاص
git show a3f4b2c

# نمایش یک فایل در یک commit خاص
git show a3f4b2c:src/script.py

# فقط نام فایل‌های یک commit
git show --name-only a3f4b2c

مثال کامل: یک چرخه کاری

# ساخت پروژه
mkdir todo-app
cd todo-app
git init

# تنظیم نام پروژه
echo "# Todo App" > README.md

# اولین فایل
cat > main.py << 'EOF'
def main():
    print("Hello, Todo App!")

if __name__ == "__main__":
    main()
EOF

# بررسی وضعیت
git status
# Untracked: README.md, main.py

# گذاشتن .gitignore
cat > .gitignore << 'EOF'
__pycache__/
*.pyc
.venv/
EOF

# add همه
git add .

# commit اول
git commit -m "Initial commit: project structure"

# تغییر بعدی
echo "todos = []" >> main.py

# دیدن تغییرات
git diff

# add و commit
git add main.py
git commit -m "feat: add empty todos list"

# تاریخچه
git log --oneline
# 8b9c2d4 (HEAD -> main) feat: add empty todos list
# a3f4b2c Initial commit: project structure

بهترین شیوه‌ها

• commit‌های کوچک و منطقی – یک commit = یک تغییر منطقی
• پیام commit واضح و معنادار
• قبل از commit حتماً git status و git diff --staged بزنید
• هرگز secrets را commit نکنید (.env در .gitignore)
• زود و مرتب commit کنید – نه یک commit بزرگ آخر روز
• از git add . با احتیاط (شاید فایل‌های ناخواسته اضافه شوند)
• هر پروژه از روز اول .gitignore داشته باشد
• Conventional Commits برای پروژه‌های تیمی

جمع‌بندی

• git init: ساخت repository جدید
• git status: بررسی وضعیت فعلی
• git add: افزودن به staging
• git commit: ثبت در تاریخچه
• git log: مشاهده تاریخچه
• git diff: مقایسه تغییرات
• .gitignore: نادیده گرفتن فایل‌ها
• git rm و git mv: حذف و تغییر نام
• پیام‌های commit خوب: کوتاه، معنادار، فعل امری

در فصل بعد، Branch‌ها را یاد می‌گیریم – قابلیتی که Git را از سایر VCS‌ها متمایز می‌کند.