🗄️ فصل ۲: مدل‌ها و دیتابیس

تو این فصل یاد می‌گیری چطور با ORM جنگو کار کنی – بدون نوشتن حتی یک خط SQL!

🤔 ORM چیه و چرا مهمه؟

ORM مخفف Object-Relational Mapping هست. به زبون ساده: به جای اینکه با SQL با دیتابیس حرف بزنی، با کلاس‌ها و آبجکت‌های پایتون باهاش کار می‌کنی!

SELECT * FROM products 
WHERE price > 1000 
ORDER BY created_at DESC 
LIMIT 10;

Product.objects.filter(
    price__gt=1000
).order_by('-created_at')[:10]

🏗️ ساخت اولین مدل

بیا یه مدل ساده برای محصولات بسازیم. توی فایل blog/models.py ولی این بار اپ products:

from django.db import models

class Product(models.Model):
    # نام محصول - حداکثر 200 کاراکتر
    name = models.CharField(max_length=200)
    
    # توضیحات - متن طولانی
    description = models.TextField()
    
    # قیمت - عدد اعشاری
    price = models.DecimalField(max_digits=10, decimal_places=2)
    
    # موجودی - عدد صحیح
    stock = models.IntegerField(default=0)
    
    # تاریخ ایجاد - خودکار پر میشه
    created_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
    
    # تاریخ آخرین ویرایش
    updated_at = models.DateTimeField(auto_now=True)
    
    # وضعیت فعال/غیرفعال
    is_active = models.BooleanField(default=True)
    
    def __str__(self):
        return self.name

📋 انواع فیلدهای پرکاربرد

پارامترهای مهم فیلدها

# null=True : می‌تواند در دیتابیس NULL باشد (برای داده‌های غیر متنی)
# blank=True : می‌تواند در فرم خالی باشد (برای ولیدیشن)
# default : مقدار پیش‌فرض
# unique=True : یکتا باشد (مثل ایمیل)
# choices : از بین گزینه‌های خاص انتخاب
# verbose_name : نام نمایشی فارسی برای پنل ادمین
# help_text : متن راهنما

name = models.CharField(
    max_length=100,
    verbose_name='نام محصول',
    help_text='نام محصول را وارد کنید',
    unique=True
)

# مثال choices
STATUS_CHOICES = [
    ('draft', 'پیش‌نویس'),
    ('published', 'منتشر شده'),
    ('archived', 'بایگانی'),
]
status = models.CharField(
    max_length=10,
    choices=STATUS_CHOICES,
    default='draft'
)

🔄 Migrations – مدیریت تغییرات دیتابیس

هر بار که مدل رو تغییر می‌دی (اضافه/حذف/ویرایش فیلد)، باید این تغییرات به دیتابیس اعمال بشن. این کار با Migration انجام میشه.

# قدم ۱: ساخت فایل migration از روی تغییرات مدل
python manage.py makemigrations

# قدم ۲: اعمال migrations به دیتابیس
python manage.py migrate

# دیدن SQL تولید شده (اختیاری ولی مفید!)
python manage.py sqlmigrate products 0001

🔍 کوئری‌نویسی با ORM

حالا می‌خوایم با مدل کار کنیم. برای تست از Django Shell استفاده می‌کنیم:

python manage.py shell

۱. ساخت رکورد جدید (Create)

from products.models import Product

# روش ۱: ساخت و ذخیره با هم
product = Product.objects.create(
    name='فرش دستباف اصفهان',
    description='فرش ۶ متری با طرح لچک ترنج',
    price=15000000,
    stock=5
)

# روش ۲: ساخت و ذخیره جداگانه
product = Product(name='فرش ماشینی', price=2000000)
product.stock = 10
product.save()

۲. خواندن رکوردها (Read)

# همه محصولات
all_products = Product.objects.all()

# تعداد
count = Product.objects.count()

# یک محصول خاص با ID
product = Product.objects.get(id=1)

# اولین یا آخرین
first = Product.objects.first()
last = Product.objects.last()

# فیلتر کردن
expensive = Product.objects.filter(price__gt=1000000)
cheap = Product.objects.filter(price__lt=500000)
in_range = Product.objects.filter(price__range=(100000, 500000))

# جستجو در نام
results = Product.objects.filter(name__icontains='فرش')
# icontains یعنی حاوی (case-insensitive)

۳. عملگرهای فیلتر (Lookups)

۴. مرتب‌سازی (Order By)

# صعودی (پیش‌فرض)
Product.objects.order_by('price')

# نزولی (با علامت منها)
Product.objects.order_by('-price')

# چند فیلد
Product.objects.order_by('-created_at', 'name')

۵. ویرایش (Update)

# تک رکورد
product = Product.objects.get(id=1)
product.price = 20000000
product.save()

# آپدیت گروهی (سریع‌تر)
Product.objects.filter(stock=0).update(is_active=False)

۶. حذف (Delete)

# حذف یک رکورد
product = Product.objects.get(id=1)
product.delete()

# حذف گروهی
Product.objects.filter(is_active=False).delete()

🔗 روابط بین مدل‌ها

سه نوع رابطه اصلی در دیتابیس وجود داره:

۱. ForeignKey (یک‌به‌چند)

مثلاً هر محصول یک دسته‌بندی داره ولی هر دسته‌بندی چند محصول داره.

class Category(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=100)
    
    def __str__(self):
        return self.name

class Product(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=200)
    price = models.DecimalField(max_digits=10, decimal_places=2)
    
    # رابطه با Category
    category = models.ForeignKey(
        Category,
        on_delete=models.CASCADE,
        related_name='products'
    )
    
    def __str__(self):
        return self.name

۲. ManyToManyField (چند‌به‌چند)

مثلاً هر محصول چند تگ داره و هر تگ هم به چند محصول وصله.

class Tag(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=50)
    
    def __str__(self):
        return self.name

class Product(models.Model):
    name = models.CharField(max_length=200)
    tags = models.ManyToManyField(Tag, related_name='products', blank=True)

۳. OneToOneField (یک‌به‌یک)

مثلاً هر کاربر فقط یک پروفایل داره.

from django.contrib.auth.models import User

class Profile(models.Model):
    user = models.OneToOneField(User, on_delete=models.CASCADE)
    bio = models.TextField(blank=True)
    avatar = models.ImageField(upload_to='avatars/', blank=True)

🎯 مثال‌های واقعی و کاربردی

from django.db import models

class Post(models.Model):
    title = models.CharField(max_length=200, verbose_name='عنوان')
    slug = models.SlugField(unique=True, verbose_name='نامک')
    content = models.TextField(verbose_name='محتوا')
    published_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
    is_published = models.BooleanField(default=False)
    
    class Meta:
        ordering = ['-published_at']
        verbose_name = 'پست'
        verbose_name_plural = 'پست‌ها'
    
    def __str__(self):
        return self.title

from django.db import models
from django.contrib.auth.models import User

class Order(models.Model):
    STATUS_CHOICES = [
        ('pending', 'در انتظار پرداخت'),
        ('paid', 'پرداخت شده'),
        ('shipped', 'ارسال شده'),
        ('delivered', 'تحویل داده شده'),
        ('cancelled', 'لغو شده'),
    ]
    
    user = models.ForeignKey(User, on_delete=models.CASCADE, related_name='orders')
    status = models.CharField(max_length=20, choices=STATUS_CHOICES, default='pending')
    total_price = models.DecimalField(max_digits=12, decimal_places=2)
    address = models.TextField(verbose_name='آدرس')
    created_at = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
    
    def __str__(self):
        return f'سفارش #{self.id} - {self.user.username}'

class OrderItem(models.Model):
    order = models.ForeignKey(Order, on_delete=models.CASCADE, related_name='items')
    product = models.ForeignKey('products.Product', on_delete=models.PROTECT)
    quantity = models.PositiveIntegerField(default=1)
    price = models.DecimalField(max_digits=10, decimal_places=2)
    
    def get_total(self):
        return self.quantity * self.price

from django.db.models import Count, Sum, Avg, Max, Min, Q, F
from products.models import Product, Category

# ۱. تعداد محصولات هر دسته
Category.objects.annotate(
    product_count=Count('products')
).order_by('-product_count')

# ۲. مجموع موجودی همه محصولات
total = Product.objects.aggregate(total_stock=Sum('stock'))
print(total['total_stock'])

# ۳. میانگین قیمت
avg_price = Product.objects.aggregate(avg=Avg('price'))

# ۴. کوئری OR با Q
from django.db.models import Q
results = Product.objects.filter(
    Q(name__icontains='فرش') | Q(description__icontains='فرش')
)

# ۵. مقایسه دو فیلد با F
# محصولاتی که قیمتشون بیشتر از قیمت اصلیه
Product.objects.filter(price__gt=F('original_price'))

# ۶. کوئری پیچیده: محصولات گرون‌تر از میانگین
from django.db.models import Avg
avg = Product.objects.aggregate(Avg('price'))['price__avg']
expensive = Product.objects.filter(price__gt=avg)

📝 تمرین‌های فصل