نصب و پیکربندی حرفه‌ای MySQL

۲.۱ نصب MySQL/MariaDB در محیط‌های مختلف

چون ابزار اصلی شما XAMPP است (که شامل MariaDB می‌شود) با همان شروع می‌کنیم، اما تنظیمات Production لینوکسی را هم پوشش می‌دهیم چون در نهایت باید پروژه‌هایتان روی سرور واقعی deploy شوند.

۲.۱.۱ XAMPP روی Windows (محیط شما)

XAMPP پیش‌فرض روی C:xampp نصب می‌شود و MariaDB در C:xamppmysql قرار دارد. فایل پیکربندی اصلی در این مسیر است:

Path📋 کپی
C:xamppmysqlbinmy.ini

۲.۱.۲ نصب MySQL 8.0 روی Ubuntu/Debian (سرور Production)

Bash📋 کپی
# Ubuntu 22.04+
sudo apt update
sudo apt install mysql-server -y

# تنظیمات امنیتی اولیه
sudo mysql_secure_installation

# بررسی وضعیت
sudo systemctl status mysql

# فایل تنظیمات
sudo nano /etc/mysql/mysql.conf.d/mysqld.cnf

۲.۱.۳ نصب MariaDB روی CentOS/RHEL

Bash📋 کپی
sudo dnf install mariadb-server -y
sudo systemctl enable --now mariadb
sudo mariadb-secure-installation

۲.۲ ساختار my.cnf – فایل پیکربندی اصلی

my.cnf (یا my.ini در Windows) قلب تنظیمات است. ساختار آن به صورت بخش‌هایی است که با [نام بخش] از هم جدا می‌شوند:

my.cnf📋 کپی
[client]
# تنظیمات کلی برای همه ابزارهای کلاینت
port = 3306
default-character-set = utf8mb4

[mysql]
# فقط برای ابزار mysql CLI
default-character-set = utf8mb4
prompt = "u@h [d]> "

[mysqld]
# مهم‌ترین بخش - تنظیمات خود سرور
port = 3306
bind-address = 127.0.0.1
character-set-server = utf8mb4
collation-server = utf8mb4_persian_ci
default-storage-engine = InnoDB
sql_mode = STRICT_TRANS_TABLES,NO_ENGINE_SUBSTITUTION

[mysqldump]
quick
quote-names
default-character-set = utf8mb4

۲.۳ تنظیمات حیاتی برای Performance

این تنظیمات را همیشه باید بررسی کنید:

my.cnf - Performance📋 کپی
[mysqld]
# === Buffer Pool (مهم‌ترین تنظیم) ===
# روی سرور با 8GB RAM: 5G
# روی XAMPP محلی: 256M یا 512M
innodb_buffer_pool_size = 5G

# تعداد instance های Buffer Pool
# قانون: روی RAM > 1G، یک instance به ازای هر 1GB
innodb_buffer_pool_instances = 5

# === Redo Log ===
# اندازه بزرگ‌تر = نوشتن سریع‌تر اما recovery طولانی‌تر
innodb_log_file_size = 512M
innodb_log_buffer_size = 16M

# === Flush Strategy ===
# 1 = ACID کامل (پیش‌فرض، امن‌ترین)
# 2 = یک بار در ثانیه (سریع‌تر، crash می‌تواند 1 ثانیه از دست بدهد)
innodb_flush_log_at_trx_commit = 1

# === Connections ===
max_connections = 200
max_allowed_packet = 64M

# === Tables Cache ===
table_open_cache = 4000
table_definition_cache = 2000

# === Temp Tables ===
tmp_table_size = 64M
max_heap_table_size = 64M

# === Slow Query Log (در فصل 5 می‌بینیم) ===
slow_query_log = 1
slow_query_log_file = /var/log/mysql/slow.log
long_query_time = 1.0
log_queries_not_using_indexes = 0

۲.۴ مشکل بزرگ Encoding فارسی – utf8mb4

این یکی از پرتکرارترین مشکلاتی است که توسعه‌دهنده فارسی‌زبان با آن مواجه می‌شود. اگر تا حالا متن فارسی به ؟؟؟؟ یا اق تبدیل شده، با همین موضوع روبرو بوده‌اید.

چرا utf8 معمولی کافی نیست؟

عجیب اما واقعی: utf8 در MySQL فقط ۳ بایت در هر کاراکتر است و emoji و برخی کاراکترهای اوستایی/پهلوی را پشتیبانی نمی‌کند. utf8mb4 ۴ بایتی است و کامل است. همیشه از utf8mb4 استفاده کنید.

کدام Collation برای فارسی؟

تنظیم کامل برای فارسی

my.ini (XAMPP)📋 کپی
[client]
default-character-set = utf8mb4

[mysql]
default-character-set = utf8mb4

[mysqld]
character-set-server = utf8mb4
collation-server = utf8mb4_persian_ci
init-connect = 'SET NAMES utf8mb4'
skip-character-set-client-handshake

تبدیل دیتابیس موجود به utf8mb4

SQL📋 کپی
-- 1. تغییر دیتابیس
ALTER DATABASE my_database
  CHARACTER SET = utf8mb4
  COLLATE = utf8mb4_persian_ci;

-- 2. تغییر هر جدول
ALTER TABLE users
  CONVERT TO CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_persian_ci;

-- 3. تولید script برای همه جدول‌ها
SELECT CONCAT(
  'ALTER TABLE `', table_name,
  '` CONVERT TO CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_persian_ci;'
) AS sql_command
FROM information_schema.tables
WHERE table_schema = 'my_database'
  AND table_type = 'BASE TABLE';

۲.۵ sql_mode – حفاظت از داده‌های نادرست

یکی از مهم‌ترین تنظیماتی که اکثر توسعه‌دهنده‌ها نادیده می‌گیرند. sql_mode تعیین می‌کند MySQL در برابر داده‌های اشتباه چگونه واکنش نشان دهد.

SQL📋 کپی
-- بررسی mode فعلی
SELECT @@sql_mode;

-- mode پیشنهادی برای پروژه جدید (Strict)
SET GLOBAL sql_mode = 'STRICT_TRANS_TABLES,NO_ENGINE_SUBSTITUTION,NO_ZERO_DATE,NO_ZERO_IN_DATE,ERROR_FOR_DIVISION_BY_ZERO';

flag‌های مهم:

• STRICT_TRANS_TABLES: اگر داده اشتباه insert شود (مثلاً string در ستون int)، خطا می‌دهد به‌جای truncate کردن بی‌صدا
• NO_ZERO_DATE: اجازه نمی‌دهد 0000-00-00 ذخیره شود
• NO_ZERO_IN_DATE: اجازه نمی‌دهد 2024-00-15 ذخیره شود
• ERROR_FOR_DIVISION_BY_ZERO: تقسیم بر صفر را خطا می‌دهد، نه NULL
• ONLY_FULL_GROUP_BY: ستون‌های GROUP BY باید کامل ذکر شوند (پیش‌فرض MySQL 8)

۲.۶ راه‌اندازی اولیه و امنیت

بعد از نصب، این مراحل ضروری است:

SQL📋 کپی
-- 1. حذف کاربران anonymous
DELETE FROM mysql.user WHERE User='';

-- 2. حذف دیتابیس test
DROP DATABASE IF EXISTS test;

-- 3. اطمینان از root با password قوی
ALTER USER 'root'@'localhost' IDENTIFIED BY 'StrongPasswordHere2026!';

-- 4. ساخت کاربر برای اپلیکیشن (هرگز از root استفاده نکنید!)
CREATE USER 'app_user'@'localhost' IDENTIFIED BY 'AppPassword2026!';
GRANT SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE ON my_database.* TO 'app_user'@'localhost';
FLUSH PRIVILEGES;

-- 5. بررسی کاربران
SELECT User, Host, plugin FROM mysql.user;

۲.۷ بررسی تنظیمات فعلی – چک‌لیست عملی

بعد از تغییرات، با این query‌ها وضعیت را بررسی کنید:

SQL📋 کپی
-- نسخه و engine پیش‌فرض
SELECT VERSION();
SHOW VARIABLES LIKE 'default_storage_engine';

-- character set
SHOW VARIABLES LIKE 'character_set%';
SHOW VARIABLES LIKE 'collation%';

-- buffer pool
SHOW VARIABLES LIKE 'innodb_buffer_pool%';

-- connection info
SHOW VARIABLES LIKE 'max_connections';
SHOW STATUS LIKE 'Threads_connected';

-- timezone (مهم برای ایران!)
SHOW VARIABLES LIKE '%time_zone%';
-- باید روی +03:30 یا 'Asia/Tehran' باشد
SET GLOBAL time_zone = '+03:30';

۲.۸ Timezone و تاریخ شمسی

چون اپلیکیشن‌های فارسی معمولاً تقویم شمسی نمایش می‌دهند، مدیریت timezone حیاتی است:

SQL📋 کپی
-- بهترین رویکرد: ذخیره همه چیز به UTC در DB، تبدیل در اپلیکیشن
-- اما اگر می‌خواهید timezone سرور Tehran باشد:

-- در my.cnf
default-time-zone = '+03:30'

-- یا runtime
SET GLOBAL time_zone = '+03:30';

-- بارگذاری timezone tables (یک بار)
mysql_tzinfo_to_sql /usr/share/zoneinfo | mysql -u root -p mysql

-- بعد می‌توانید از نام منطقه استفاده کنید
SET time_zone = 'Asia/Tehran';

۲.۹ خلاصه فصل

• my.cnf قلب تنظیمات است؛ با [mysqld] شروع کنید
• innodb_buffer_pool_size مهم‌ترین تنظیم Performance است (۵۰-۷۵٪ RAM)
• برای فارسی همیشه utf8mb4_persian_ci استفاده کنید
• sql_mode را Strict نگه دارید تا داده اشتباه ذخیره نشود
• هرگز از root برای اپلیکیشن استفاده نکنید؛ کاربر اختصاصی بسازید
• timezone را روی +03:30 یا UTC تنظیم کنید

در فصل بعد، انواع داده و طراحی Schema حرفه‌ای را یاد می‌گیریم.